و اما اينكه فرمود : * ( « فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ » ) * ، بيانش اين است كه ندامت وقتى به انسان دست مىدهد كه كارى را كه نبايد مىكرد انجام داده باشد و يا كارى را كه مىبايست مىكرد ترك كرده باشد و نامبردگان در آيه كارى را كه نبايد مىكردند كرده بودند ، حال آن كار چه بوده كه خداى سبحان در آيه بعد حبط اعمال و زيانكارى آنان را اثر آن كار دانسته ؟ همين بوده كه در دل دوستى با يهود و نصارا را پنهان مىداشتند و به مسلمانان وانمود مىكردند كه ما نيز مثل شما دشمن آنان هستيم ليكن دروغ مىگفتند بلكه در دل آنها را دوست مىداشتند و به سوى انجام آنچه آنان مىخواستند كه همان اطفاى نور خدا و تسلط بر شهوات دنيا بوده مسارعت مىكردند و دين اسلام كه دعوى دار آن بودند جلوگير و مانعشان نبوده . پس به احتمال قوى اين بوده آنچه كه در دل پنهان كرده بودند و به خاطر آن در بين يهود و نصارا آمد و شد مىكردند و چيزى نگذشت كه خداى تعالى حق را پيروز ساخت و اين گروه فهميدند و آمد و شدهايشان باطل شد و آن گاه دچار ندامت شدند . * ( « وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا . . . » ) * در قرآن كريم كلمه « يقول » در اين آيه به ضم لام آمده ولى بعضى از قاريان آن را به فتح لام قرائت كرده‌اند تا عطف باشد بر جمله : « يصبحوا » « 1 » و اين قرائت بهتر است ، چون با سياق بهتر مىسازد ، به دليل اينكه ندامت افراد مورد بحث از اينكه چرا دوستى با دشمنان اسلام را در دل پنهان كردند و نيز گفتار مؤمنين كه گفتند : * ( « وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا . . . » ) * ، مؤمنين گفتند : آيا اينها بودند كه سوگندهاى غليظ مىخوردند كه « به خدا قسم ما با شمائيم ؟ . . . » همه سرزنش آن افراد است به عاقبت ننگينى كه دوستى با كفار و مسارعتشان در ميان يهود و نصارا برايشان ببار آورد . و كلمه « هؤلاء » اشاره است به يهود و نصارا و خطاب در كلمه « معكم » به كسانى است كه بيمار دل بودند و با يهود و نصارا دوستى مىكردند ، البته عكس اين نيز احتمال دارد ، يعنى ممكن است بگوئيم : « هؤلاء » اشاره به اين بيماردلان است و خطاب « معكم » متوجه يهود و نصارا است و همچنين اين دو احتمال در جمله : * ( « حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ » ) * جريان دارد يعنى هم ممكن است منظور از آن يهود و نصارا باشد و هم احتمال دارد منظور از آن بيماردلان باشند . ليكن از ظاهر سياق بر مىآيد كه خطاب در « معكم » به بيماردلان و اشاره در

--> ( 1 ) مجمع البيان ج 3 - 4 ص 205 .